لهكاتێكدا بەرەوپیری هەشتی مارس دەڕۆین، كە ژنان هەروا تووشی توندوتیژی و ئازاری رەگەزیی دەبنەوە. لە دوو لەسەر سێی بازاڕی كاری جیهان، ژنان تەنها خاوەنی (10%)ی داهات و (1%)ی خاوەندارێتی، یان مالكیەتن.
| ||
ژیان لەسایەی باوەڕی دژە ژنبووندا
ژیان لەسایەی سوننەت و باوەڕی دژە ژنبوون و پیاوسالاریدا، ژنبوون تەنها لە ملكەچبوون، بێدەنگی، چاوەڕوانیو باسنەكردنی حەزەكان، خواستەكان و ویستەكانی خۆیان پێناسە دەكات، هەستێكی وا بەرۆكیان دەگرێت، كە تا ئێستاش بەشێكی بەرچاوی ژنان لەپێكهاتەی زەینی و كەسایەتییاندا، تەسلیمی توندوتیژی و سوكایەتی بوون و كەمترین كاردانەوەی دروست و شیاو لەخۆیان نیشان نادەن.
پرسی توندوتیژی ژنان بەجۆرێك پەڕگیرو بێ سنوورە، كە كاردانەوەی رێكخراوە جیهانییەكانی بەدواوە بووە. بەبێ جیاوازی لە تەواوی جیهان، ژنان و هەروەها بەهۆی پێشهاتەكانی ئەو توندوتیژییانە، منداڵانیش لەژیانی رۆژانە و خێزانیی خۆیاندا تووشی ئازاربوون و ئەم ئازارە جەستەیی و رەگەزی و دەروونییانە، تەندورستی جەستە و عەقڵ و سۆزی ئەوان دەخاتە مەترسییەوە.
رەوشی ژن لەسەردەمی مۆدێرنێتەدا
لەسەردەمی مۆدێرنێتەدا، نەك تەنها پێگەی ژن بەرەوباشبوون نەڕۆیشت، بەڵكو بەشێوازێكی دیكە چەوسێنرایەوە. بازرگانی سێكسی و فرۆشی كچانی گەنج و تازە پێگەیشتوو بەهۆی هەژاریی بنەماڵەكانیان، دیاردەكانی سەردەمی مۆدێرنیتەن، كە ژیان و داهاتووی نەك ژنان و منداڵان، بەڵكو مرۆڤایەتی دەخاتە مەترسییەوە.
بەپێی ئامارە جیهانیەكان توندوتیژیی لەناو خێزان زیاتر لەشێرپەنجە، مالاریاو رووداوەكانی هاتوچۆ، هۆكاری مەرگ، یان كەمئەندامی ژنانە لەگشت جیهاندا. (90%)ی قوربانیانی توندوتیژی خێزانی، لەژنان پێكدێن.
ئاماری خۆكوژی ژنان دوو ئەوەندەی پیاوانە. لەهەر (18) چركەدا ژنێك دەمرێت و هەر لەو ماوەیەدا بەپێی ئاماری رێكخراوی تەندروستی جیهانی ژنێك تووشی دەستدرێژی، یان توندوتیژی دەبێتەوە.
تەنانەت دووگیانبوونی ژنان، ئەوان لە توندوتیژی پیاوان ناپارێزێت، لەجیهاندا (10) تا (50%)ی ژنان بەشێوەیەك تووشی هەڵسوكەوتی خراپی هاوسەرەكانیان دەبن و نزیكەی یەك لەسەر سێ تا نیوە ئەو حاڵەتانەش هاوكاتە لەگەڵ توندوتیژی جەستەیی و دەرونیدا.
ئامارێكی هەژێنەر، بەڵام راستیەكی تاڵ بۆ كۆمەڵگای مرۆیی كە لەسەردەمی مۆدێرنیتە و گڵوبالیزمدا گوێی لەئاست مافەكانی مرۆڤ كەڕ كردووە.
دەستدرێژی سێكسی لەجیهانی پیاوسالارو دژە ژن وەك دیاردەیەكی ئاسایی لێهاتووە. دەستدرێژی بەكۆمەڵە لەجیهاندا بووەتە باوو، تا ئەو كاتەش ناڕەزایی بەدواوە نەبێت، لەلایەن هیچ ناوەندێكی قەزایی لێكۆڵینەوەی لەسەر ناكرێت.
هەرچەند ئەم مەسەلەیە دەبێت ناڕەزایی لێبكەوێتەوە تا بەڕێزانی دادوەر وەڵامدەرەوە بن. دەستدرێژی لە زیندانەكان و لێكۆڵینەوە لەژنانی زیندانی بەشێوەیەكی بەربڵاو بەردەوامە.
توندوتیژی دژی ژنان هیچ سنوورێك ناناسێت
لەئێران، بەتایبەت لەسی و چەند ساڵی رابردوودا، ئەم دیاردەیە بەردەوام بووە و ژنان لە زیندانەكاندا زیاتر لەهەر شوێنێكی دیكە تووشی دەستدرێژی بوونەوە و هیچكات پارێزراو نەبوون.
توندوتیژی دژی ژنان هیچ سنوورێك ناناسێت و تایبەت بە كۆمەڵگا دواكەوتووەكان نییە. توندوتیژی بابەتێكی شاراوەیە و لەهەندێك لەكۆمەڵگا جیاوازەكان بەهۆی نەبوونی پشتیوانی قانونی، لەدەربڕین و بەداوداچوونی رێگری دەكرێت.
خۆ بە دوورگرتنی ژنان لەگێڕانەوەو شاردنەوەی راستیەكان، توندوتیژییەكانی كەمنەكردوەتەوە، بەڵكو بەمشێوە بیركردنەوەیە زیاتریش دەبێت. سووربوونی ژنان لەسەر شاردنەوە و نهێنیكاریی و خۆ بەدوورگرتن لە گەیاندنی ناڕەزایییەكانیان لە هەر كۆمەڵگەیەكدا، هۆكاری تایبەتی خۆی هەیە و لەگەڵ بارودۆخی ژیانی تاك و كۆمەڵایەتی ژنان لەهەر كۆمەڵگایەكدا دێتەوە.
كاریگەرییەكانی توندوتیژی
هەروەها كاریگەرییە وێرانكەرەكانی توندوتیژی دژی ژنان، ئەوان دەخاتە پرۆسەیەك لەقبوڵكردن و دووپاتكردنەوەی توندوتیژی لەسەر منداڵەكانیان و ئەم پرۆسەیە بەردەوام دەبێت.
ئازاردانی هاوسەر، كچ كوشتن، كوشتن بەناوی شەرەف، هەڕەشەی كوشتن، پردەی كچێنی، ناموس، ماڵی نائەمن، لێدان، دڕینی كۆئەندمی زاوزێی ژن، بازرگانی بە جەستەی ژن، لەشفرۆشی، توندوتیژی دەروونی، توندوتیژی خێزانیو... لەنێو پەسێوو كەلین و ماڵەكاندا روودەدەن و كەس نایانبێنێت، مەگەر ئەوەی دەنگێك بەرزبێتەوە، یان ناڕەزاییەك ئەنجامبدرێت، یان ئەوەی كاریگەرییەكانی ئەوەندە بمێنێتەوە تا چەقۆ دەگاتە سەر ئێقسان.
ئەمە تەنها بۆ توندوتیژییە جەستەییەكان، لەحاڵێكدا توندوتیژییە دەروونییەكان نە دەبینرێن و نە كاردانەوەیەكی ئەوتۆیان هەیە.
ئێمە رۆژانە شاهیدی زۆربونی هەرچی زیاتری ئامارەكانی توندوتیژیی رەگەزیی لەچوارچێوە ماڵداین. نا ئەمنبوونی ماڵەكان، لەكاتێكدا دەبوایە ئەمنترین شوێن بۆ ژنان و كچەكانمان بێت، دەبێتە هۆی ئاوارەبوونی شەپۆلی كچان و ژنانی هەڵاتوو لەماڵەكان.
توندوتیژییەكانی شەقام، لەشفرۆشی، توندوتیژی كۆمەڵایەتی، بازرگانی بە جەستەی ژن، ئازاری جەستەیی لە شوێنی كار، حیجابی زۆرەملی، بەدناوكردن، شەرم و حەیا، هەڵاواردن، توندوتیژیی دەوڵەتیی، سوكایەتی و... تەنها گۆشەیەك لە بارودۆخی كۆمەڵایەتی ژنان باس دەكات.
بێ حورمەتی بەردەوامە، چونكە لە دەرەوەی ماڵەوەش ژنان بەهۆی دەوڵەت و كۆمەڵگاو یاساكانەوە هیچ ئاسایشێكی گیانییان نیە و هەمیشە تووشی توندوتیژی و دەستدرێژی دەبنەوە.
ئایا بەدرێژایی مێژوو چ توێژێك تا ئەم رادەیە توشی توندوتیژیی و سوكایەتی رەگەزیی بووەتەوە؟
هەركات و ساتێك، لەوتارە ئایینیەكان، لەشیعرو گۆرانی، لەیارییە ئینترنێتیەكان و لە كتێب و لە رێكلامەكاندا تووشی بێ بەزەییانەترین سوكایەتییەكان دەبێتەوە، كە ئەمەش بووەتە بەشێك لە كلتوری زاڵی كۆمەڵگاو لەو میانەشدا بەناو رووناكبیر و شاعیرانێك دەركەوتوون، كە بە شیعرە سەراسەر پڕ لەسوكایەتییەكانیان پێش خەڵكی ئاسایی و نەخوێندەوار كەوتوون.
ژنێك باس لە ئازارەكانی خۆی دەكات
ژنێك پاش ماوەیەك باس لەو سوكایەتیو ستەمە دەكات كە ساڵانیكی زۆر لێیكراوە: "هەمیشە لەلایەن هاوسەرەكەمەوە بەبێ ئەوەی هۆكارێكی هەبێت تووشی ئازارو ئەزیەت دەبوومەوە، لەڕوانینە مانادارەكانی كە مێشك و ئێسقانمی دەهێنایە ژان، هەتا جنێودان و لێدانی بەردەوام. بەخاتری ژیانم هەمیشە دەسازام و هیواداربووم لەدرێژەی ژیاندا هاوسەرەكەم لەوە تێبگات، كە هەڵەی كردووە و دەست لەو كارانەی هەڵگرێت، بەڵام هەرگیز تا ئەو كاتەی لەگەڵیدا بووم، دەستی لەو هەڵسوكەوتانەی هەڵنەگرت، چەندینجار هەوڵی خۆكوشتنم داو تا سنوری تیابردنی خۆم چوو، بەڵام هیچ كاریگەرییەكی نەبوو. یەكێك لەناخۆشترین بیرەوەرییەكانم دەگێڕمەوە، كە بزانن چیم بەسەر هاتووە.
شەوان تا درەنگان لێدانم دەخوارد و سوكایەتیم پێدەكرا، دواتر لە زستانی سارد بەبێ باڵاپۆشێك و هەر بەو جلوبەرگانەی ناوماڵ فڕێیدامە ناو حەوشە، تا بەیانی لەحەوشەدا مامەوە، بەڵام سەرماو سۆڵەكە بە ئەندازەی سوكایەتی و ئازاری رۆحی و دەروونیم كاریگەریی لەسەر من نەبوو.
ئاسەواری ئەم توندوتیژییانە، كە من لە ماوەی ژیانی هاوسەریم بووم، تا ئێستاش لەگەڵ مندایە و پێموانیە تا كۆتایی تەمەنم فەرامۆشیان بكەم.
هیچ كات حەزم نەكردە ئەم شتانە باس بكەم. نازانم رەنگە بە هەڵە تەنها بیرم دەكردەوە ئەگەر ئەم مەسەلانە باس بكەم لەلایەن خزم و كەسەوە سوك و ریسوا بم".
كاتێك ژنان نایانەوێت توندوتیژی و ئەو سوكایەتییانەی پێیانكراوە بیگێڕنەوە و تەنانەت كاتێك حاشا لەبوونی ئەو شتانە دەكەن، تەنانەت كاتێك هیچ پێناسەیەكیان لە توندوتیژی دەروونی و فیزیكی نییە و هیچ رێكارێك بۆ بەرەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو توندوتیژییان شكنابەن و لەبەرامبەر توندوتیژیەكان دەیشارنەوە، یان تەنانەت حاشای لێدەكەن، چلۆن دەكرێت بەشێوەی گشتگیر و زانستی و لە ئاستێك بەربڵاو بەرەوڕووی ببینەوە.
|
پێناسەی توندوتیژی
بە لێكدانەوەیەكی هەمەلایەنە دەبێت لەهەنگاوی یەكەمدا پێناسەیەكمان لەتوندوتیژی و جۆرەكانی هەبێت.
چەندین پێناسە هەیە، كە دەبێت بەوردییەوە لەبەرچاوبگیرێت، بەڵام ئەم پێناسەیە بە بڕوای من بەجێگەو تەواوترە. كۆمەڵەی گشتی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتوەكان توندوتیژیی بەمجۆرە پێناسە دەكات:"هەر چەشنە كردارێكی توندوتیژ لەسەر بنەمای رەگەز كە ببێتە هۆی زیانی فیزیكی، رەگەزی یان دەرونی ژنان".
پێناسەكە هەڕەشەكردن، زۆرلێكردن یان سەندنەوەی سەرەڕۆیانەی ئازادی چ لە كۆمەڵگاو چ لە ژیانی تایبەتی دەگرێتەوە.
جۆرەكانی توندوتیژی
توندوتیژیی چەندین جۆری هەیە، كە دەكرێت بە جەستەیی، رەگەزیی، دەروونی و دارایی ئاماژە بكرێت. هەڵسوكەوتی نا كۆمەڵایەتی لە دەست بۆ بردنی جەستەی ژن تا كوشتن، جەستە و دەروونی ژن تووشی ئەزیەت و دەستدرێژی دەكات و وەك توندوتیژیی جەستەیی دێتە ئەژمار.
تەماشاكردنی و سەرنجدان بە جەستەی ژن بە بێ ئەوەی رەزامەندی لەسەر بێت و لەحاڵێكدا جەوهەری سێكسی هەبێت، توندوتیژی و ئازاری جەستەییە.
ئەو رەفتارانەی، كە ئابڕوو متمانە بە خۆی ژن دەباتە ژێر پرسیارو دەروونی بریندار دەكات، بۆ وێنە هەڕەشەی بەردەوام، جنێودان، توانج، سوكایەتی و... بە توندوتیژی دەروونی دەژمێردرێن.
نەبوونی ئەمنیەتی ئابووریی، كاری بێ جیرە و موچە، حەقدەستی نایەكسان، بەكردەوە ژنان وابەستە بەو كەسانە دەكات و بە توندوتیژی دارایی دێنە ئەژمار.
توندوتیژیی لەدوو بواری گشتی و تایبەتی جێبەجێ دەكرێت. لەبواری تایبەتی ناوماڵ، بە توندوتیژی خێزانیی ناوی لێدەبرێت.
توندوتیژی گشتی چەندین بواری بەربڵاوتر دەگرێتەوە. شەقام، شوێنی كار، ناوەندەكانی پەروەردە، میدیا گشتییەكان و هەروەها لەبواری یاساكان دەكرێت ئاماژەی پێبكەین.
لە ئێران ئاماری دروست نیە
بەڵام توندوتیژی لە ئێران بە سەرەنجدان بە نەبوونی ئامارێكی راستو دروست، میتۆدە شیكارییەكانی كۆمەڵگا تووشی گرفت دەكات و وێنەیەكی رۆشنمان لە پرسیارەكە نابێت.
كلتورە سوننەتی و پیاوسالارانەكان، هەروەها دەمارگرژی مەزهەبی لەنێوخەڵك و خێزانەكان بەدامەزراوە كردووە.
رۆژانە شاهیدی ئاستی جۆرەكانی توندوتیژی و رێژەی زۆری قەتڵە ناموسیەكان لەئێرانین.
نەبوونی توانا و دەسەڵات، هۆكاری گرنگی تەسلیمبوونی ژنان لە ئێران بەتوندوتیژییە، گۆشەگیری و پەراوێزكەوتنی ژنان لە قبوڵكردنی كاریگەریی هەیە.
گرنگترین هۆكار بۆ خەبات و بەرەوڕووبوونەوە لەگەڵ توندوتیژی پیاوان زیادكردنی سەرچاوەی دەسەڵاتی ژنانە.
خەبات لەگەڵ فەرهەنگی دواكەوتووانە و بەدەستهێنانی متمانە بەخۆبوون، باوەڕی بردنە سەرەوەی ئاستی كلتوری بە تواناكانی خۆو... دەبێتە هۆی زۆربوونی پێگەی كۆمەڵایەتی و ئابووری شیاوتر.
دەستێوەردانی ئۆرگانە جیاوازەكانی كۆمەڵگا و پشتگیری قانونی، كە لەئێراندا بوونی نیە، دەتوانێت بەشێك لەو رێگەچارە پێویستانە بێت بۆ كەمكردنەوەی توندوتیژیی.
هۆكاری بەردەوامی توندوتیژییەكان
لە كۆمەڵگای پیاوسالاری بەشی ژنان بێجگە لە ستەم و رەنج و بێ مافی، هەڵاواردن، توندوتیژی جەستەیی و نابەرابەری هیچ شتێكی دیكە نەبووە.
ئازار، سوكایەتی، توندوتیژی هەموو رۆژێك لە خێزان و كۆمەڵگا بە ناوگەلی جیاوازو بەیاسای دژە مرۆیی و دواكەوتوانەی دین و شەریعەت، هەروەها ناچاركردنی ژنان بە پەناهاوردن بەسوچ و پەسێوی ماڵەكان و لەئەنجامدا سەپاندنی خۆسوتاندن و خۆكوژی، فرۆشی ژنان لەبازاڕە جیهانییەكان و بەردەوامبوونی لەشفرۆشی، هەڵاواردنی بەردەوام لەشوێنی كار، پێگەی ژنانی زیاتر لەهەرشتێك پەراوێز خستووە و كۆڵ بەو چارەنوس و نەهامەتییە بدەن.
فەرهەنگ و یاساكان لەگرنگترین هۆكارەكانی بەرهەمهێنانەوەو جێبەجێكردنی توندوتیژی لەلایەن پیاوان بە ژنانە.
فەرهەنگێك، كە ریشەی لەقوڵایی فكری ئێمەدا هەیە و رۆژانە بەشێوەیەك بەرهەم دێتەوەو لەهەموو لایەكەوە لێوانلێو لەهۆكارەكانی پیاوسالاری و دژە ژن بوونە و وەك بابەتێكی ئاساییو رۆتینی لێهاتووە.
لەلایەكی ترەوە لەسوننەت و مێژوو لەشعر و پەخشان بەدامەزراوە كراوە. بۆ بەرەوڕوو بوونەوە بەم مەسەلەیە، كاری بەردەوام و شێلگیرانەی هەموو هەڵسوڕاون و فێمینیستەكان لەم بوارە پێویست و زەرورییە تا بە روانینێكی قوڵ و كاردانەوەی لۆژێكی ئەنجامێكی شیاو بۆ چارەسەری ئەم گرفتە هەنگاو هەڵبگرن تا بە تەواوی هێزەوە بتوانن ئەم مەسەلەیە لانیكە بە ڕێژەیەكی زۆر كەمبكەنەوە.
چیتر بێدەنگی رەوا نیە
چیتر بێدەنگی رەوا نییە. بێدەنگی یان جارێكی دیكە كۆیلەتی ژنان لە قەیدوبەند و زیندانی دواكەوتووانە و مانەوە لەسوچ و پەسێوەكان، بەمانای دەنگ هەڵنەهێنان و قبوڵكردنی چارەنوسی دوو رەگەزیی و دیاریكردنی چارەنوسییانە لەو زیندانە نەبینراوانەی تێیدا دەژین.
|
مەهین شوكروڵڵاپور
پاریس
5 / ئازار – مارس / 2013
|
